Önsöz

"Merhaba: Ben bilgisayar hastası-Kroninukus computerium-üniversiteyi yeni bitirmiş bir gencim. Byte dergisiyle verilen "Internet Tasarım Rehberi" kitapçığını okuyarak HTML'i öğrenmeye çalışıyorum ve bu konuda çok istekliyim. Bundan iki ay kadar önce bir shareware program kullanarak bir site hazırladım. Fakat bu programı kullanmak için hiç bir HTML etiketini öğrenmek gerekmiyordu. Oysa ben kendi çabalarımla bu işi halletmeyi ve hatta daha da ileri götürmeyi düşünüyorum. Sizden ricam bana nereye gitmem gerektiğini bildirmeniz, ve bunun için gerekli bilgi ve belgeleri sağlamanız, bizlere yardım etmenizdir. Gayretleriniz için çok teşekkür ediyor, çalışmalarınızda başarılar diliyorum."

Merhaba: çok değil, bir buçuk yıl önce yazdığınız bu mektuba, o günden beri sürekli karşılık verdim. Önce Byte, ardından PC World ve şimdi de PC Life dergisinin eki kitapçıklarla, bu arzunuzu yerine getirdik. Size bir harita sunduk; bu haritaya göre ilerlediniz. HTML'den sonra site yeri edinme yollarıyla işe başladık. Ardından HTML'in durağan kalıbını yırtmak için JavaScript öğrendik. Sonra, sitemizi ziyaret edenlerle etkileşmeli sayfalar yapmak, onlardan Form yoluyla bilgiler almak, konuk defterleri yapmak için CGI imkanlarını kullanmak amacıyla Perl'e sıra geldi. Şimdi yolun sonundayız. ASP tekniği ile sitelerimizi veritabanına dayalı hale getireceğiz; Server nesnelerini kullanarak gerçek dinamizme kavuşturacağız. Bunu yaparken Visual Basic Scripting Edition (veya kısa adıyla VBScript) ile tanışacağız.

Gerçi bu ve gelecek ay sunacağımız ASP Uygulamaları kitapçığıyla, birlikte yürümek üzere çizdiğimiz eğitim döneminin sonuna gelmiş oluyoruz; ama sizin önünüzde uzun bir yol var. Bu yol, Internet denen yeni iletişim aracını kullanarak, toplumumuza yeni bir soluk kazandırma yoludur. Bu yolda yalnız ilerleyeceksiniz. Bilgisayarınızın ekranının aydınlattığı yolda, klavye ile baş başasınız. Kalbiniz ve onu dolduran Bilişim Teknolojisi aşkı size rehber olacak. Daha öğreneceğiniz çok şey var hayatta. Hergün yeni teknolojilerin çıktığı bir alan seçtiğinizin farkındasınız. Sakın kafanız karışmasın: Siz ustasınız; teknoloji, adı üstünde, araçtan ibaret. Hergün yenisi ile karşılaştığınız teknolojiler sizi korkutmamalı. Sırasıyla hepsini başaracaksınız. Öğrendikçe, çok değil bir ay önce sizi korkutan bir dilin, bir tekniğin ne kadar basit olduğunu göreceksiniz. Asla "Ben bunların hepsinin altından nasıl kalkarım?" demeyeceksiniz. Sırasıyla herşeyi öğrenebilirsiniz. Daima şunu tekrar edin: "Öğrenen nasıl öğrendi ise, ben de öğrenirim!" Bu yolda aklınız ve kalbiniz size rehber olacaktır. Yeter ki onlara kulak verin.

ASP veya Active Server Pages (Etkin Sunucu Sayfaları) tekniği, sayfalarınızı canlandıracak bir tekniktir. Bu teknik, bir kaç sayfa sonra göreceksiniz ki, sil baştan bir bilgisayar programlama dili öğrenmeye gerek olmadan uygulanabilir. Bu kitapçığı yazarken sizinle yolun başından beri beraber olduğumuzu, yani HTML bildiğinizi varsayıyorum. Ayrıca Web'in nasıl çalıştığını, Server (Sunucu) ve Client (İstemci) ilişkisinin nasıl yürüdüğünü de biliyor olmalısınız.

ASP teknolojisinden yararlanmak istediğinizde Web sitesine evsahipliği yapan bilgisayarda çalışmakta olan Web Server'ın ASP teknolojisini tanıması ve sitenize bu hizmeti vermesi gerekir. ASP, bir zamanlar sadece Microsoft'un NT ve daha sonra Windows 2000 işletim sistemine dayanan MS-IIS (Internet Information Server) programında işleyebilirdi. Fakat şimdi artık NT-tabanlı diğer Web Server programları gibi Unix-tabanlı Web Server programları da ASP anlar ve işletir hale gelmiş bulunuyor. Fakat ASP sayfalarınızı gerçek Internet ortamında ziyaretçilerinizin hizmetine sunmadan önce, kendi bilgisayarınızda sınamanız gerekir. Bunun için bilgisayarınızın işletim sistemi Windows 95/98 ise Kişisel Web Server (PWS), NT 4.0 ise IIS kurulmuş olmalıdır. Sisteminiz Windows 2000 ise, IIS 5.0 kendiliğinden kurulmuş demektir.

Şimdi biraz ASP'den söz edelim. Bu kısaltmayı, "a..se..pe" veya "ey-es-pi" diye harf-harf okuyanlar olduğu gibi, "eyspi" diye bir kelime halinde okuyanlar da vardır; ve bana sorarsanız, hepsi de doğrudur. Internet programcıları, bütün görevi bir sabit diskteki HTML dosyalarını alıp, ziyaretçinin Browser'ına göndermekten ibaret olan Web Server programını yeniden tasarlamaya başladıklarında, Server'ın sadece durağan sayfaları göndermesi yerine, ziyaretçiden de veri kabul etmesinin uygun olacağını düşündüler. Bu amaçla Internet istemcisi ile sunucusunun buluştuğu noktada, yani Common Gateway Interface (Ortak Geçit Arayüzü) katmanında Web Server programının, istemci programdan (browser) kendisine bilgi ve komutlar gönderilmesini sağladılar. Örneğin bir Form'daki bilgilerin alınıp, bir dosyaya kaydedilmesi için vereceğimiz komut, sitemizin bulunduğu bilgisayarın işletim sisteminde CGI katmanı tarafından icra ettirilir. Bu manada CGI, Web Server'ın Internet ziyaretçisinin Browser'ın gelen bilgi ve komutları işlediği veya kendi işletim sistemine aktardığı noktadır. Bu gelişmenin sonucu olarak ortaya CGI programı dediğimiz şeyler çıktı. Perl, C/C++, Delphi, Visual Basic ile yazılan bu programlar Web Server tarafından çalıştırılır, ve vereceği komutlar işletim sistemine iletilir.

CGI programları ile çok şey yapılabilir; fakat Web Server'a aynı anda birden fazla kişi erişir ve aynı CGI programını çalıştırırsa, (yani aynı anda aynı formun "Gönder" düğmesini tıklarlarsa), CGI programının birden fazla "kopyası" çalışmaya başlar. Aynı anda aynı forma ulaşan kişi sayısı 4-5 ise bu belki sorun oluşturmaz; ama bu sayı arttıkça Web Server da adeta yerlerde sürünmeye başlar! Özetle CGI programları Web Server'ı yavaşlatır.

Microsoft programcıları biraz geriden gelmekle birlikte Server işine el attıklarında, istemci ile sunucunun etkileşmesini, bütün sistemi yavaşlatan "haricî" programlar yerine, işletim sisteminin bir işlevi haline getirebileceklerini düşündüler. Bunun yolu ise işletim sisteminin Uygulama Programı Arayüzü (API, Application Programming Interface) denen unsurlarını kullanmaktı. Nitekim Microsoft, oturup bir dizi Internet Server API (veya kısaca ISAPI) tasarladı. ISAPI, tıpkı CGI gibi, Web Server programının bulunduğu bilgisayardaki diğer programlarla alışverişini sağlar. Ne var ki ISAPI'den yararlanan programlar üreterek bunları Web Server'ın emrine vermek oldukça pahalı bir yol. Başka bir deyişle, bir formda Gönder düğmesinin çalışabilmesi için sözgelimi Excel ayarında bir program yazdırtmak pek akıl kârı olmasa gerek.

Bu noktada çeşitli firmalar ISAPI benzeri "yorumlayıcılar" geliştirerek, düz yazı bir Script yazmakla ve bu Script'in içindeki komutları Server programına icra ettirmekle, Web tasarımcısının hayatını çok kolaylaştırabileceklerini gördüler. Microsoft'un bu noktadaki çözümü ASP oldu. Yani bir bakıma "Server'a Aktif Sayfalar sunma" teknolojisi! NetObjects firması kendi Server Extension'larını geliştirdi. Linux-Unix dünyasında bir başka grup PHP dilinden yararlanarak PHP Sayfaları sistemini geliştirdi. Bunlardan sadece MS'un ASP teknolojisi birden fazla dil ile Script kabul edebilen teknoloji olarak, diğerlerinden ayrıldı. Bu noktaya birazdan geleceğiz; ama önce "ASP nasıl çalışır?" sorusunun üzerinde duralım.

Ama önce biraz başa dönelim: Siz Web ziyaretçisi olarak Browser'ınızın URL hanesine bir HTML sayfasının Internet yolunu ve adını yazıp (örneğin, http://www.pclife.com.tr/index.htm) Git düğmesini tıkladığınızda veya klavyede Enter/Return tuşuna bastığınız zaman ne olur? Web Server, Internet'in bulutları arasından geçip kendisine gelen bu istem üzerine, index.htm'i bulur ve yine aynı bulutların arasından sizin blgisayarınıza kadar gönderir. ASP teknoloji ile üreteceğiniz sayfanın adının uzatması ise .asp şeklinde olur. Siz bu kez URL hanesine bu dosyanın adını (örneğin http://www.pclife.com.tr/index.asp) yazarsınız. Bu durumda Web Server, bu sayfayı alıp, doğruca size göndermez: önce içindeki kodları icra eder. Sonra bu kodları ayıklar ve geriye saf ve temiz HTML kalır. Ve bu sayfa, bizim Browser'ımıza gönderilir.

Yukarıdaki son üç cümleyi lütfen yeniden okur musunuz? Nelere dikkat ettiniz:

1. ASP sayfasının içinde kod vardır.

2. ASP sayfasının kodları Web Server tarafından icra edilir.

3. ASP sayfası, Browser'a salt HTML olarak gelir.

Şimdi burada ASP ile Javascript'in farkını görebiliyor musunuz? Javascript, HTML'in içine konuluyor; ama Server'da değil, Browser'da çalışıyor. Peki CGI/Perl programı ile ASP'nin farkını görebiliyor musunuz? HTML sayfasını Perl ile yazdığınız program üretiyor (print "<HTML>\n"; kodunu hatırlıyor musunuz?); oysa ASP'de ziyaretçiye gidecek HTML'i Server ve tasarımcı birlikte üretiyorsunuz. Bu bakımdan, Javascript "istemci-tarafında" çalışırken, ASP, CGI programları gibi, "sunucu-tarafında" çalışır. Bunun sonucu ise ASP ile yazacağınız sayfaların, ziyaretçinin bilgisayarında kurulu Browser programı ne olursa olsun (Netscape Navigator, Opera, Amaya, Internet Explorer), mutlaka görüntülenecek olmasıdır. ASP sayfalarınıza koyacağınız VBScript kodları Server'da icra edileceği için, ziyaretçinin Browser'ının örneğin VBScript'i tanımayan Netscape olması, sizi hiç etkilemeyecek. Bununla birlikte ASP yoluyla üreteceğiniz sayfalarda yer alacak dinamik HTML kodlarının, her Browser'da mutlaka arzu ettiğiniz gibi yorumlanmayacağını unutmamalısınız.

Peki, ASP'nin içinde HTML ile kod yan yanadır, dedik. Nedir bu kodlar? Hangi dille yazılır? ASP yoluyla Web Server'a vereceğiniz komutları içeren bu kodlar, tabir yerinde ise, "arzu ettiğiniz bir Script dili ile" yazılabilir. Bu VBScript olabilir; Javascript veya Jscript olabilir; hatta, MS'un yeni teknolojisi olan Windows Scripting Host ile uyumlu olmak koşuluyla, kendi Script dilinizi icad edip, bunu Web Server'a öğretecek plug-in (ek program) geliştirebilirsiniz. İlk dönemlerinde ASP kodlarını VBScript ile yazmak adeta şarttı. Giderek daha çok kaynakta ASP'nin Javascript ile yazıldığını görüyorum. Fakat BT gibi sürekli gelişen ve yenilenen bir alanda, Web tasarımcısın yeni bir dille tanışmasına imkan sağlamak için bu kitapçıkta kodlarımızı VBScript ile yazacağız; dolayısıyla kitapçığın büyükçe bir bölümü VBScript'e ayrılacak.

Şimdi kolları sıvayıp; işe başlıyoruz. Bir dizinin sonu olan bu kitapçığı, Kroninukus computerium'a adıyorum. Sadece BT alanında değil, tüm yaşamında yolun açık ve aydınlık olsun. Bu eğitime birlikte başladığımızda "bilgisayar hastası" idin; eğer şimdi "usta bir bilgisayar hastası" olmanı sağlayabildimse, ben görevimi yerine getirmiş sayılırım. Bundan sonra sıra sende. Şimdi yardım edecek olan sensin. Bu yardımı kimseden esirgeme. Kim olduğunu ve işlevini daima hatırla. Kalbinde duyduğun çağrıya her zaman kulak ver.

Örnek Kodlar

İki kitapçıktan oluşan ASP rehberinin bütün örnek kodları ve veritabanı dosyaları, http://www.pclife.com.tr/......... adresinden edinilebilir. Ancak ASP öğrenirken örnek kodları kendiniz yazmalısınız. Kodlamanın incelikleri ancak kodları siz yazarsanız öğrenilebilir. Bu örneklerden sadece kendi yazdığınız kodlar hata verdiği ve hatayı bulmaktan güçlük çektiğiniz zaman, karşılaştırma amacıyla yararlanmalısınız.

Teşekkürler

Bu kitapçıktaki kodların değişik ortamlarda sınanması için için bana yardımcı olan dilini ve yazımını denetleyen dostlarım Mustafa Durcan, Osman Nuri Hömek ve Armağan Ergon'a teşekkür ederim. Varolan hatalar elbette bana aittir. Sevgili arkadaşım Mustafa Durcan'ın bütün dizinin gelişimine katkısını daima şükranla hatırlayacağım.